Θυμάστε τα αρχαία από το σχολείο; Οι περισσότεροι δεν τα συμπαθούσαν καθόλου. Αλλά και κάποιοι που έβρισκαν κάποια ευχαρίστηση σε αυτό το μάθημα σίγουρα κάποιες στιγμές μπούχτιζαν με τον τρόπο που αυτά διδάσκονταν. Εκτός αν κάποιοι είχατε κάποιον καθηγητή-εξαίρεση – που ακόμα και αυτός όμως λόγω πίεσης εξωτερικών στοιχείων (ύλη, βιβλία, χρόνος κλπ) σίγουρα δεν έδινε όσα θα ήθελε και μπορούσε να δώσει.
Θυμάστε κάτι συζητήσεις που ανοίγαμε με τους καθηγητές μας περί της αναγκαιότητας της διδασκαλίας του συγκεκριμένου μαθήματος; «Μα κυρία σε τι θα μας χρησιμεύσουν τα αρχαία; Είναι νεκρή γλώσσα!» Και προσπαθούσαν οι καθηγητές μας να μας εξηγήσουν, όσοι τουλάχιστον γνώριζαν την απάντηση, αλλά εμείς που να ακούσουμε. Λογικό. Και εγώ αυτό πίστευα στο σχολείο: άχρηστο μάθημα. Οι περισσότεροι καθηγητές που είχα, όχι οι καλύτεροι, άσχημες εμπειρίες γεμάτες άγχος.
Σήμερα όμως έχω αλλάξει γνώμη. Τότε μαθαίναμε πολλά πράγματα ξερά, δίχως την διαδικασία της ανάλυσης – η οποία για μένα είναι όλη η ομορφιά αυτού του μαθήματος – ή αυτής της γλώσσας καλύτερα. Π.χ.: μαθαίναμε τους αρχικούς χρόνους και την κλήση των ρημάτων απ’ έξω. Δεν δίναμε καθόλου σημασία στο πως σχηματίζονται οι χρόνοι. Γιατί αν είχαμε μάθει την διαδικασία του να αναλύεις ένα ρήμα τότε θα μπορούσαμε να βγάζουμε τους περισσότερους αρχικούς χρόνους μόνοι μας – εντάξει, οι εξαιρέσεις εξαιρέσεις και τα ανώμαλα ανώμαλα, ακόμα και σε αυτά όμως θα γίνονταν τα πράγματα πολύ πιο εύκολα. Και θα μπορούσαμε να αναγνωρίζουμε ένα ρήμα σε ένα κείμενο πολύ πιο εύκολα άμα το σπάζαμε στα εξ ων συνετέθη. Απλά κανείς δεν μας είχε μιλήσει ή μάλλον δεν μας είχε επιστήσει την προσοχή, ούτε μας είχε αναγκάσει να μάθουμε κάποιους κανόνες και κάποια πραγματάκια όπως ο αναδιπλασιασμός, η αύξηση, το θεματικό φωνήεν, το εγκλητικό φωνήεν, τα διάφορα προσφύματα, τα πάθη των φωνηέντων κλπ. Ξέρετε τι ωραία φωτίζονται όλα όταν γνωρίζεις αυτά τα πράγματα; Και με τι ωραίο και μαγικό τρόπο η λέξη παίρνει μπροστά σου πραγματική μορφή και υπόσταση όταν έχεις κατανοήσει σε βάθος από πού προήλθε και πως διαμορφώθηκε; Κάποιες στιγμές μου θυμίζουν πολύ τα μαθηματικά. Θυμάστε στα κείμενα που βλέπαμε κάτι περίεργα ρήματα και όταν μας έλεγε η καθηγήτρια τον ενεστώτα του ρήματος μας έφευγε το κεφάλι: «καλά αυτό βγήκε από αυτό; έλεος!». Αν όμως είχαμε διδαχθεί τα αρχαία σωστά δεν θα ήταν έτσι τα πράγματα. Τα ίδια λίγο πολύ ισχύουν και για το συντακτικό οπού και εκεί δεν υπήρξε ανάλυση σε βάθος.
Τι συνέβη; Απλά δεν μάθαμε κανόνες. Και σε αυτό συνετέλεσε μια γνώμη που έχουν πολλοί τελευταία και την θεωρούν και παιδαγωγικά προοδευτική ότι δεν πρέπει να κουράζουμε τα παιδιά με κανόνες. Όχι τα καημένα, θα τους πέσουν τα βρακιά. Τρομάρα τους! Προσέξτε όμως τους γονείς μας. Αν τους δώσεις ένα αρχαίο κείμενο τώρα είναι πολύ πιο ικανοί από εμάς να βγάλουν ένα νόημα. Ακόμα και στην τρίτη λυκείου η μάνα μου τα κατάφερνε καλύτερα από εμένα. Γιατί; Απλά όταν οι γονείς μας ήταν μαθητές τους μάθαιναν τους κανόνες. Δεν έχετε προσέξει πως κάποιοι ακόμα και σήμερα μπορούν να πουν νεράκι τους κανόνες τονισμού π.χ.; Η διδασκαλία των αρχαίων ήταν διαφορετική και πολλά από αυτά έχουν εντυπωθεί μέσα τους και η μετάφραση τους βγαίνει αβίαστα και φυσικά. Δεν υπαινίσσομαι ότι θυμούνται τα πάντα και μπορούν να κάνουν συντακτική ανάλυση σταράτη αλλά το αποτέλεσμα δείχνει ότι αυτοί απλά, με τον τρόπο που τα έμαθαν, έμαθαν καλύτερα αρχαία από εμάς. Για δείτε τους άγγλους. Όσοι διδαχθήκατε αγγλικά θυμάστε τι πρήξιμο είχαμε φάει με τους κανόνες. Θυμάστε που μας έβαζαν να μαθαίνουμε όλα τα είδη του υποθετικού λόγου; Αλλά αυτά ήταν. Τα μάθαινες, τα αναγνώριζες και τα έγραφες. Κανείς όμως στο σχολείο δεν επέμεινε να μάθουμε τους κανόνες αυτούς στα αρχαία. Και όποτε βρίσκαμε μπροστά μας υποθετικό λόγο… καλά δεν το συζητώ, μακελειό. Τι να αναγνωρίσεις και τι να αποδόσεις στα νέα;
Τώρα λοιπόν, που όποτε συναντάω μια άγνωστη λέξη την ψάχνω σε βάθος, την αναλύω, βρίσκω την αρχική της ρίζα, διαβάζω τις διάφορες σημασίες της και την κατανοώ, τώρα τα αρχαία είναι πράγματι πολύ γοητευτικά. Τώρα που προσέχω όλες τις λεπτομέρειες του σχηματισμού των χρόνων, τώρα που εξετάζω το γιατί και το πώς τώρα μαθαίνω πραγματικά. Είναι αυτή η διαφορά της μελέτης από την άχαρη και βαρετή αποστήθιση. Επίσης μελετώντας την αρχαία ελληνική καταλαβαίνεις πάρα μα πάρα πολλά πράγματα για τη δικιά μας γλώσσα και βελτιώνεσαι αφάνταστα στην ομιλία σου. Δεν ξέρω για εσάς αλλά εγώ το βρήκα πολύ συναρπαστικό όταν διάβασα ότι το σημερινό ρήμα βοηθώ προέρχεται από το αρχαίο βοηθέω-ω, το οποίο είναι σύνθετο και συντίθεται από τις λέξεις βοή και το ρήμα θέω-ω που σημαίνει τρέχω. Πρωταρχική σημασία; Τρέχω προς τη βοή (της μάχης μια και μιλάμε για τον αρχαίο κόσμο) με σκοπό να συνδράμω, να βοηθήσω όπως θα λέγαμε σήμερα. Είναι τόσες λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινώς και πραγματικά δεν έχουμε ιδέα από πού προέρχονται και γιατί πραγματικά τις χρησιμοποιούμε, αγνοούμε δηλαδή γιατί μιλάμε έτσι όπως μιλάμε.
Και επανέρχομαι στο λόγο για τον οποίο άρχισα να γράφω αυτό το άρθρο: «Μα κυρία σε τι θα μας χρησιμεύσουν τα αρχαία; Είναι νεκρή γλώσσα!». Πρώτον, μαθαίνουμε να μιλάμε σωστά ελληνικά, να εκφράζουμε δηλαδή τη σκέψη μας σωστά και αποτελεσματικά. Όλοι ξέρουμε πόσο σπαστικό είναι όταν πάμε να γράψουμε ένα κείμενο ή να μιλήσουμε για κάτι και ξαφνικά συνειδητοποιούμε ότι δυσκολευόμαστε να… το πούμε! «Γαμώτο πως το λένε αυτό;» ή «Πως σκατά να αρχίσω τώρα αυτήν την παράγραφο;». Δεύτερον, αναζητάμε την απαρχή της γλώσσας την οποία μιλάμε σήμερα. Σκεφτείτε το λίγο: είμαστε από τους λίγους λαούς στον κόσμο ο οποίος μπορεί να δει ένα κείμενο γραμμένο στη γλώσσα των ανθρώπων που κατοικούσαν πριν δυόμισι χιλιάδες χρόνια στον τόπο που -εν μέρει- κατοικούμε και εμείς σήμερα, να το διαβάσει(!) -ακόμα και από τις επιγραφές με την πραγματική μορφή των αρχαίων ελληνικών της κλασικής εποχής π.χ., δηλαδή τα κεφαλαία γράμματα και τις μη χωρισμένες λέξεις- και να καταλάβει και δυο-τρία πράγματα(!) έχοντας διδαχθεί μόνο την σύγχρονη ελληνική! Και πείτε μου: δεν είναι κρίμα, μα πάρα πολύ κρίμα να μην γνωρίζουμε αυτή τη ρημάδα την αξιοθαύμαστη και τόσο γοητευτική γλώσσα; Έστω τα βασικά! Τα βασικά! Είμαι σίγουρος ότι αν ο τρόπος διδασκαλίας στο σχολείο ήταν διαφορετικός, πολλοί άνθρωποι, που μετά το σχολείο ο δρόμος τους τους οδήγησε μακριά από τα αρχαία, θα έβλεπαν και θα ένιωθαν αυτό που βλέπω και νιώθω εγώ τώρα που μελετάω τα αρχαία. Και αυτό που βλέπω και νιώθω είναι μια απίστευτη ομορφιά και γοητεία. Η πραγματική μελέτη των αρχαίων αποκαλύπτει ένα κόσμο που πλέον στη σημερινή μας γλώσσα έχει χαθεί. Η δυνατότητα των αρχαίων να εκφραστούνε με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους έχει χαθεί από τη σημερινή μας γλώσσα σε μεγάλο βαθμό: αυτό τους το επιτρέπουν οι πολλοί τύποι μετοχών και απαρεμφάτων, ο τρόπος που χρησιμοποιούν τις εγκλίσεις και πολλά άλλα τα οποία δεν είμαι και ο ειδικότερος να τα απαριθμήσει. Σήμερα πολλοί από αυτούς τους τύπούς ή έχουν εκλείψει ή έχουν αντικατασταθεί με περιφραστικούς τύπους αποβάλλοντας με αυτό τον τρόπο και τη μαγεία τους. Π.χ.: διάβαζα ένα κείμενο του Ξενοφώντα και για να δηλώσει τους όρους μια συνθήκης χρησιμοποιούσε μια σειρά από μετοχές και ξάφνου σε έναν όρο αντί για μετοχή χρησιμοποιεί απαρέμφατο! Δηλώνοντας έτσι ότι αυτός είναι ο πιο σημαντικός όρος της συνθήκης! Ιδιοφυές! Και ο Ξενοφώντας δεν θεωρείται και από τους μεγαλύτερους μάστορες, όπως π.χ. ο Θουκυδίδης. Θέλω να πω ότι αυτό που σήμερα εμείς θα το λέγαμε με 5 λέξεις αυτοί το έλεγαν με μία. Και έτσι η λέξη αποκτάει τεράστια σημασία μέσα στο κείμενο και τεράστιο βάρος και εσύ δεν έχεις να κάνεις τίποτα άλλο παρά να θαυμάσεις. Παρακαλώ: μην υποθέσετε ότι με τα παραπάνω υπαινίσσομαι ότι πρέπει να γυρίσουμε σε τίποτα αρχαιοπρεπείς μορφές της γλώσσας μας, ότι θεωρώ ότι οι νέοι καταστρέφουν τη γλώσσα μας και άλλα τέτοια ευτράπελα που εκσφενδονίζουν διάφοροι συχνά πυκνά. Θεωρώ τη γλώσσα ζωντανό οργανισμό που εξελίσσεται συνεχώς και οποιεσδήποτε παρεμβάσεις «διόρθωσης» και «διάσωσης» απλά γελοίες. Και εγώ φυσικά απολαμβάνω τη γλώσσα μου και τις καινούριες εκφράσεις που ανακαλύπτουμε συνεχώς. Απλά θεωρώ τα παραπάνω ένα ακόμη λόγο να διδάσκονται τα αρχαία στο σχολείο και εμείς να τα μαθαίνουμε. Και είμαι σίγουρος ότι και άνθρωποι που τους ελκύουν οι θετικές επιστήμες μπορούν να βρουν στα αρχαία γνώριμες διαδικασίες με αυτές των θετικών επιστημών: στη συντακτική και στη γραμματική ανάλυση.
Το πώς βέβαια θα έπρεπε να είναι μια διαφορετική προσέγγιση των αρχαίων στο σχολείο είναι ένα θέμα το οποίο το παρών άρθρο λίγο έπιασε. Είναι μάλλον θέμα ξεχωριστού άρθρου στο οποίο πρέπει να ληφθούν πολλοί παράγοντες υπόψη και στο οποίο πιθανότατα στο τέλος θα φτάναμε να αμφισβητήσουμε την όλη μορφή του σχολείου και του εκπαιδευτικού συστήματος που επικρατεί.
Τώρα λέτε όλα αυτά να είναι μόνο στο δικό μου το μυαλό και για πολλούς τα αρχαία ακόμα και με μια διαφορετική προσέγγιση να φαίνονταν και πάλι ανιαρά και ξενέρωτα; Τι να πω, δεν αποκλείεται. Αλλά είναι βαθιά μου πεποίθηση ότι με μία διαφορετική προσέγγιση τα αρχαία θα συγκινούσαν τους περισσότερους ανθρώπους.
